Dit artikel is gepubliceerd via ICT&health.
Organisaties die AI echt laten landen in het werk, hebben één ding gemeen: er is een leerklimaat waarin medewerkers durven te onderzoeken, vragen te stellen en te experimenteren. In verschillende recente studies zie je dat terug. Zo laat onderzoek van Engström et al. (2024) zien dat hoe teams in het begin praten over AI al richting geeft: ontstaat er ruimte voor nieuwsgierigheid en verkennen, dan verschuift leren van efficiëntie naar experimenteren en herontwerpen van werk.
Een open leerklimaat blijkt daarmee cruciaal om AI niet alleen te gebruiken, maar ook te begrijpen en er samen betekenis aan te geven.

Bovenstaande is een citaat uit Werkplekleren met AI van Joitske Hulsebosch en Sibrenne Wagenaar. De inhoud hiervan hebben ze bij Surplus serieus genomen. Surplus – actief in VVT en sociaal werk – stelde zich de vraag wat ze als organisatie met AI wilde doen. Dat leidde tot een bijzonder experiment: een antieke kaptafel met een moderne spiegel, waarin medewerkers zichzelf ontmoeten in hun 83-jarige zelf. Een fysieke ervaring die het gesprek over AI letterlijk en figuurlijk persoonlijk maakt.

De directe aanleiding voor het experiment was herkenbaar. Luuk van Schendel – AI-lead bij Surplus – en innovatieadviseur Judith Oosterom merkten dat AI steeds vaker de organisatie binnenkwam via een zogenoemde tech push. Microsoft Copilot werd geïntroduceerd, leveranciers meldden zich met aantrekkelijke oplossingen. Ondertussen was er nauwelijks tijd en ruimte om fundamentele vragen te stellen.

“We hadden een zorgvuldig proces voor ogen,” vertelt Van Schendel, “maar werden ingehaald door de praktijk. AI was er ineens. Tegelijkertijd bleek het lastig om medewerkers én cliënten te betrekken bij het gesprek over AI. AI raakt aan existentiële vragen over regie, zorg en waardigheid.  Professionals, zoals verzorgenden en behandelaren, gaven aan zich geen expert te voelen en durfden zich niet uit te spreken over AI. Cliënten – vaak ouder en soms met dementie – bleken een heel ander toekomstperspectief te hebben: niet over vijf jaar, maar over morgen.” 

Juist daarom mocht het gesprek niet beperkt blijven tot innovatoren, leveranciers en bestuurders, was de mening bij Surplus.

Ervaring in plaats van uitleg
In plaats van een expert in te huren, koos Surplus voor een andere route: leren door ervaren. Samen met een externe ontwerppartner Good News werd een co-creatietraject gestart met één centrale opdracht:

Ontwikkel een ervaring waarmee mensen verschillende scenario’s van AI in de zorg kunnen beleven, zodat het gesprek over AI gevoerd kan worden vanuit persoonlijke waarden en perspectieven.

De keuze viel uiteindelijk op een fysieke installatie met een digitaal verstopte tool: een prachtige ouderwetse antieke kaptafel, gevonden via Marktplaats. Met een spiegel die meer is dan een spiegel (zie foto). Achter het originele glas zit een scherm met spiegel-folie. Zodra de ervaring start, word je als deelnemer meegenomen in een wereld waar je zelf zorg nodig hebt. Je ziet jezelf als 83-jarige, kwetsbaar in verschillende opzichten en niet meer zo zelfstandig. 

‘We werden ingehaald door de praktijk. AI was er ineens’

De gekozen setting is bewust knus gehouden: een huiselijke ruimte, een kruk, en een enkele knop om keuzes te maken. Geen begeleider die meekijkt. Geen laptop of telefoon als afleiding. Judith Oosterom: “We wilden mensen uit hun professionele rol halen. Niet als verpleegkundige of bestuurder nadenken, maar als mens die zelf ouder wordt en zorg nodig heeft.” 

Na de veroudering kregen de deelnemers een van de volgende scenario’s voorgelegd: 

• Administratief.
• Medisch.
• Sociaal.

Na elk scenario kiest de deelnemer welk gevoel het beste past: prettig, ongemakkelijk, even wennen, of iets daartussenin. Er is geen goed of fout. De spiegel benadrukt steeds: kies als je 83-jarige oude zelf. Na ongeveer 12 minuten eindigt de ervaring. De deelnemer schrijft één woord op dat blijft hangen en gaat daarna in gesprek met Judith en/of Luuk én een collega die de ervaring ook heeft doorlopen. Door ook een ander perspectief te horen, word je eigen blik verrijkt en vaak genuanceerder. Het gaat niet om voor of tegen AI, maar op welke manier en onder welke voorwaarden jij bereid bent om AI te laten ondersteunen.

Lees de rest van het artikel hier.
Dit artikel is gepubliceerd via ICT&health.