Een jaar geleden was er binnen veel organisaties nog weinig houvast voor verantwoord AI-gebruik. Inmiddels schieten initiatieven als paddenstoelen uit de grond. Volgens Jolanda Mol, werkzaam bij Public Health en Eerstelijnsgezondheidzorg van het LUMC, is dat precies waarom organisaties verder moeten kijken dan de werking van de nieuwste AI-tools. Samen met een aantal AI bevlogen collega’s ontwikkelde zij een AI-kompas dat medewerkers helpt om bewuste keuzes te maken rond risico’s, transparantie, registratie en toolgebruik. De werkgroep deelt de kennis en inzichten graag. “Het is zonde als iedereen het wiel opnieuw gaat uitvinden.”

Van AI-tools naar AI-bewustzijn

Toen de werkgroep in 2025 begon, lag de focus vooral op het leren gebruiken van AI-tools. Al snel bleek dat niet de grootste uitdaging. “We ontdekten dat we mensen niet moesten leren omgaan met specifieke tools. We moesten ze leren hoe ze toekomstgericht verantwoord met AI kunnen werken.” Die conclusie veranderde de hele aanpak. Niet de techniek kwam centraal te staan, maar de afwegingen die professionals maken wanneer zij AI inzetten in onderwijs, onderzoek of zorg.

Een kompas in plaats van een handleiding

De basis voor het kompas ontstond vanuit het CRAFT-model, een ethisch kader rond betrouwbaarheid, verantwoordelijkheid, toetsbaarheid, eerlijkheid en transparantie. Hiermee speelde de werkgroep in op de vraag van medewerkers: wat betekent AI concreet voor mijn werk? Op basis van het waardekompas ontstond een praktisch afwegingskader. Geen handleiding voor één specifieke toepassing, maar een hulpmiddel dat bruikbaar blijft terwijl technologie zich blijft ontwikkelen.

Vier richtingen voor iedere AI-toepassing

Het AI-kompas draait om vier onderdelen: risicoafweging, registratie, toolkeuze en transparantie. In het midden staat borging. Deze structuur werkt omdat ze onafhankelijk is van de gebruikte technologie. Of het nu gaat om ChatGPT, Copilot, een onderzoekstool of een zorgtoepassing, dezelfde vragen blijven relevant. Welke risico’s zijn er? Welke gegevens worden gebruikt? Waarom is deze tool geschikt? En ben je open over de rol die AI heeft gespeeld?

De gebruiker blijft verantwoordelijk

Een voorbeeld uit het onderwijs laat zien hoe het kompas werkt. Steeds meer docenten experimenteren met AI, bijvoorbeeld om feedback op opdrachten via AI te genereren of om opdrachten te beoordelen. Dat kan veel tijd besparen, maar vraagt ook om duidelijke grenzen. “Je mag AI best inzetten om je werk te vereenvoudigen, maar uiteindelijk moet een docent degene blijven die besluit of het werk voldoende is. We spreken niet van human in de loop, maar human in de lead. De docent bepaalt, niet AI.” Het kompas maakt die verantwoordelijkheid expliciet en helpt gebruikers bewust stil te staan bij hun eigen rol in het besluitvormingsproces.

Ook relevant in de spreekkamer

Dezelfde redenering geldt voor AI-toepassingen in de zorg. Jolanda noemt bijvoorbeeld systemen die consultvoering ondersteunen en belangrijke informatie automatisch vastleggen in het dossier. Zulke toepassingen bieden kansen, maar roepen ook vragen op. Hoe betrouwbaar is de output? Wat gebeurt er met de gegevens? Begrijpt de gebruiker de beperkingen van het systeem? Door die vragen vooraf te stellen ontstaat beter zicht op de risico’s en de afwegingen die bij het gebruik van AI horen.

Privacy is niet het enige risico

Veel gesprekken over AI gaan direct over privacy. Volgens Jolanda zijn de risico’s breder. Bias speelt een belangrijke rol, net als de neiging van AI-systemen om gebruikers te bevestigen in hun eigen denkproces. “AI praat vaak met je mee.” Kritisch denken wordt uit handen genomen en daardoor juist belangrijker. Professionals moeten blijven controleren waar informatie vandaan komt, welke aannames erin zitten en of conclusies daadwerkelijk kloppen.

Waarom borging in het midden staat

“Je kunt niet één keer beleid maken en vervolgens achteroverleunen. AI vraagt om voortdurende reflectie en bijstelling.”

Het meest uitdagende onderdeel van het kompas staat letterlijk centraal. Borging zorgt ervoor dat afspraken niet verouderen terwijl de technologie doorontwikkelt. “Je kunt niet één keer beleid maken en vervolgens achteroverleunen. AI vraagt om voortdurende reflectie en bijstelling.” Dat betekent volgens Jolanda dat organisaties regelmatig moeten terugkijken naar hun keuzes, hulpmiddelen en afspraken. Wat vandaag logisch lijkt, kan volgend jaar opnieuw beoordeeld moeten worden.

Meer dan een AI-project

De reacties op trainingen bevestigden dat de gekozen aanpak werkt. Deelnemers verwachtten vaak een sessie over tools, prompts of slimme toepassingen. In plaats daarvan verlieten ze de zaal met een groter bewustzijn van risico’s, verantwoordelijkheden en afwegingen. Voor Jolanda is dat de echte opbrengst van AI-geletterdheid. Het gaat niet om het beheersen van één toepassing, maar om het ontwikkelen van een manier van denken. Welke AI-tool morgen ook populair wordt, het gesprek over verantwoord handelen blijft relevant.

Wil je meer weten over het kompas? Kijk dan hier.
Contact opnemen met Jolanda Mol kan via j.mol@lumc.nl